Bilge Kağan Âbidesi'nde Tekrar Grupları

Abstract

Anlamı kuvvetlendirmek, pekiştirmek ve güçlendirmek amacıyla eş, yakın ve zıt anlamlı kelimelerin birbirini takip etmesi sonucunda meydana gelen kelime gruplarına tekrar grubu denir.Tekrar grubu pek çok araştırmacı tarafından "ikileme, ikizleme, kelime koşması, hendiadyoin, pekiştirme, katmerleme, yineleme, parça ikilemesi" gibi çeşitli adlar altında ele alınıp incelenmiştir. Bu yazıda, öncelikle Türkçenin tarihsel ve çağdaş lehçelerinde kullanılan "tekrar grubu" gramer kategorisinin adlandırılması meselesi üzerinde durulacak akabinde Türk-Runik yazı sistemi ile yazılmış eserlerden olan Orhun Âbideleri'nin Bilge Kağan metninde yer alan tekrar grupları, anlam, şekil, tür ve görevleri açısından tasnif edilerek incelenecektir. Muharrem Ergin'in Orhun Âbideleri adlı eserinden taradığımız tekrar grupları anlamlarına göre eş (arkış tirkiş, yabız yablak), yakın (eçüm apam, işig küçüg) ve zıt (ilgerü kurıgaru, ot sub, kök yir); yapı ve kuruluşlarına göre iyelik (ilin törüsin, altunın kümüşin), hâl (durum) ekli (sabı ötügi, içre taşra) vb., zarf-fiil (toru ölü, itip yaratıp), çekimli fiillerden (allkndıgarıltıg, tirmiş kubramış) kurulu vb.; sözcük türü bakımından isim, sıfat, zarf, fiil; görev bakımından ise özne, nesne, tümleç, yüklem olmak üzere toplam dört başlık halinde tasnif edilmiştir. Orhun Âbideleri'nde kullanılan üslûp özelliklerinin biçimlenişinde tekrar gruplarının önemli bir rolü vardır. Dilin estetik boyutuna hizmet eden, üslûp özelliği olarak kullanılan ve bu nedenle farklı yöntemlerle kurulan tekrar türleri de mevcuttur. Bilge Kağan Âbidesi'nde anlatıma âhenk katan bu tekrar grupları çok sık kullanılmakta ve ifade gücünü zenginleştirmektedir.Bilge Kağan Âbidesi'nde tespit ettiğimiz söz konusu tekrarların, şekilden ziyade anlam yönü üzerinde durulmuş ve âbidenin anlatımını ne derece etkilediği araştırılmıştır. Bu bildiride alışılagelmiş tekrar yapılarının dışındaki Orhun Âbideleri'nin dil ve üslûp özelliklerini teşkil eden tekrar grupları ortaya konulacaktır. Anahtar Kelimeler: Tekrar Grubu,Orhun Âbideleri, Üslûp, Şekil Bilgisi, Anlam Bilgisi