Platon’un Ruh Kuramında Pathos

Abstract

Platon’da pathos’un ya da paskhein fiilinden türeyen diğer isimlerin anlamları, onun kosmos’un iki temel hareketi (kineseis) olarak gördüğü poiein (etkilemek) ve paskhein (etkilenmek) arasındaki bağıntı dikkate alınmadan anlaşılamaz. Bu doğrultuda, pathos ve insan ruhundaki işlevi esas olarak Platon’un ruhu incelemeye ayırdığı üç söyleşisinde (Phaidon, Politeia ve Timaios) ruhun dynamis’ine (poiein ve paskhein olanağı) odaklanarak izlenecektir. Bu üç söyleşi, pathos’ların ruhun dynamis’ine eklenmesini aşama aşama göstermeleri ve pathos’un haz, acı ve kinesis’le ilgili anlamını izlemeyi olanaklı kılmaları bakımından onun olumlu ve olumsuz işlevlerini açığa çıkarır. Phaidon’da pathos’ların bedene ait olduğu düşünülürken, ruhun bunlardan etkilenmesinin belirtisi haz ve acı olarak ortaya koyulur ve bu sayede ruhun üçlü bir form (eidos) kazanmasının yolu açılır. Politeia’da ise haz ve acının belirtisi ruhta oluşan kinesis olarak saptanır; bu yeni saptama sonraki söyleşilerde ruhun bütün hareketlerin kaynağı olarak öne sürülmesiyle sonuçlanır. Nihayet Platon, Timaios’ta insan ruhunu tümüyle kinesis’le ilişkilendirerek yeniden düşünür ve ruhun edilgen hareketine pathema ya da pathos adını verir. Timaios’ta iştahlar ve duygular diye ikiye ayrılmış olan ruhun edilgen formu, Philebos’ta öfke, korku, aşk, kıskançlık gibi duygular için bedenden bağımsız olarak yalnızca ruhta oluşan bir hareket tanımlanmasına yol açar. Bu tanım da sonunda Aristoteles’in “duygulanım” anlamındaki pathe tanımına öncülük edecektir.

Anahtar Kelimeler: Ruh, Haz, Acı, Pathos, Pathema, Kinesis, Dynamis.