Sahn-ı Semân’dan Dârülfünûn’a Osmanlı’da İlim ve Fikir Dünyası (Âlimler, Müesseseler ve Fikrî Eserler) - XVIII. Yüzyıl

Abstract

Şeyhülislam Âşir Efendi’nin torunu olması sebebiyle ‘Hafîd’ diye anılan Mehmed Efendi, çeşitli bölgelerde kâdılık yaptıktan sonra Rumeli Kazaskerliği’ne kadar yükselerek 1811 tarihinde vefat etmiştir. Literatürde, Kaptân-ı Deryâları ele aldığı Sefînetü’l-vüzerâ isimli eserinin yanında Galatât-ı Hafîd Efendi diye anılan kitabı ile de şöhret bulmuştur. Galat kelimesi, yanlış olarak kullanıldığı halde herkes tarafından kabul edilen kelimeler için kullanılan bir ifadedir. Literatürde bu kelimeleri konu alan eser- ler ‘galatât’ başlığı altında ele alınmaktadır. Osmanlı coğrafyasında bu literatü- re ait ilk eser İbn Kemâl’in Galatâtu’l-‘avâm diye bilinen eseridir. Ebû’s-su’ûd Efendi’nin Sakatâtu’l-‘avâm isimli eseri yine küçük hacimli olmasına rağmen üzerine şerh yazılmış kıymetli bir çalışmadır. Hafid Efendi’nin asıl ismi “ed-Dü- rerü’l-Müntehebâtu’l-Mensûre fi Islâhi’l-Galatâti’l-Meşhûre” olan eseri de bu lite- ratürün önemli kaynaklarından birisidir. Oldukça hacimli olan bu eserde binden fazla kelime ele alınmış, bunların Arapça ve Farsça karşılıkları, yer yer de Çağa- tayca ve Yunanca karşılıkları verilmiştir. Eser, bazı maddelerin açıklanmasında bir galatât kitabı hüviyetini aşarak bir ansiklopedik eser kimliği kazanır. Meyyit kelimesi incelenirken bütün ferâiz bahsinin özetlenmesi; metrûk ifadesi açıkla- nırken diğer hadîs terimleri ile ilgili bilgilerin verilmesi örnek olarak verilebilir. Çalışmamızda, Galatât-ı Hafid Efendi’de ele alınan fıkıh terimleri ele alınacak ayrıca yukarıda zikredilen ansiklopedik özellik sebebiyle kitapta yer alan fıkhî konular değerlendirilecektir.