Anadolu ve Rumeli’nde Gayri Müslim Cemaat Liderlerinin Vazifeleri Bağlamında Patriklik Makamı ve Patrik Yermiyalar (16. Yüzyıl)

Abstract

Anadolu ve Rumeli’nde Gayri Müslim Cemaat Liderlerinin Vazifeleri Bağlamında Patriklik Makamı ve Patrik Yermiyalar (16. Yüzyıl)

Anadolu ve Balkanların fethiyle birlikte Osmanlı Devleti toplumsal uzlaşma ve birlikte yaşam gereği olarak gayr-i Müslim reaya ile ilgili çeşitli kanuni düzenlemeler yapmıştır. Bu düzenlemelerin başında gayr-i Müslimlerin dini hayatlarını özgürce yaşayabilmeleri için gayr-ı Müslim toplumun kendi içlerinden seçtikleri rahipleri merkezden patrik olarak tayin etmesidir. Böylece gayr-ı Müslim toplumun hem dini hayatı kanunlarla koruma altına alınmasında hem de toplumsal adaletin yerine getirilmesinde patriklere önemli sorumluluklar yüklenmiştir. Bu düzenlemelerle gayr-i Müslim reayanın sadece dini ritüelleri koruma altına alınmamış, devletle olan ilişkileri, Müslim, gayr-i Müslim arasındaki toplumsal ilişkiler, gayr-i Müslim toplumların kendi aralarındaki ihtilafların çözüm yeri olarak da başta patriklik makamı adres gösterilmiştir. Bunların dışında gayr-i Müslimlerden devlete ait vergilerin toplanması konusunda ve kendi dini ihtiyaçlarının giderilmesi için para toplanmasında patrik ve adamları yetkili kılınarak patriklik makamı devlet mekanizması içerisinde önemli bir konuma getirilmiştir.

Çalışmanın temel özneleri İstanbul patriklik makamına 16. yüzyılın ilk çeyreğinde Kanuni Sultan Süleyman’ın tahta geçtiği yıldan bir yıl sonra (1522) İstanbul patriği tayin edilen rahip I. Yeramiye ve yüzyılın son çeyreğinde patrik tayin edilen II. Yeramiye’dir. Patrik Yeramiyelere ait özellikle 16. yüzyıl Maliye ahkam defterlerinde önemli belgeler bulunmaktadır. Bu iki patrik ve arası dönemde belgelere yansıyan patrik, metropolid, papas, keşiş gibi gayr-i Müslim reayanın din adamlarının tayinleri, görevleri, gayr-i Müslim reayanın kendi içlerinde yaşadığı problemler ve devletle olan ilişkileri belgeler ışığında ele alınmıştır. Ek olarak gayr-i Müslim din adamlarının kilise ve manastırlarının yönetim şekilleri, sahip oldukları vakıf arazileri ve bunların yönetimine ait belgeler de çalışma kapsamında incelenmiştir. Konu hakkında döneme ait Şeriye Sicilleri, Mühimme Defterleri ve Kanunnameler de değerlendirmeye tabi tutulmuştur.